काँग्रेसमध्ये 'जनरेशन शिफ्ट'ची सुरुवात? राहुल गांधींच्या २० वर्षांपूर्वीच्या स्वप्नाला आकार

जुन्या नेतृत्वाचा प्रभाव कमी; नव्या पिढीच्या नेत्यांना मिळतेय पक्ष आणि सत्तेची धुरा

नवी दिल्ली (Congress Party) : २००४ मध्ये सक्रिय राजकारणात प्रवेश केल्यानंतर राहुल गांधी यांनी काँग्रेस पक्षात पिढीगत बदल घडवून आणण्याचे ध्येय ठेवले होते. पक्षातील तरुण नेतृत्वाला संधी देणे, संघटना अधिक गतिमान करणे आणि केवळ बंद दालनांतील राजकारणाऐवजी जनतेमध्ये काम करणाऱ्या कार्यकर्त्यांना पुढे आणणे, हा त्यांच्या राजकीय दृष्टिकोनाचा केंद्रबिंदू होता. मात्र पक्षातील ज्येष्ठ नेत्यांचा विरोध आणि अंतर्गत सत्तासंघर्षामुळे हे उद्दिष्ट अनेक वर्षे अपूर्ण राहिले.

आता मात्र काँग्रेसमध्ये घडत असलेल्या बदलांकडे पाहता राहुल गांधी यांचे दोन दशकांपूर्वीचे स्वप्न प्रत्यक्षात उतरू लागल्याचे चित्र दिसत आहे. पक्षाध्यक्ष म्हणून मल्लिकार्जुन खरगे यांची नियुक्ती आणि राहुल गांधी यांची लोकसभेतील विरोधी पक्षनेते म्हणून वाढलेली भूमिका यामुळे पक्षातील निर्णयप्रक्रियेत मोठे बदल झाल्याचे मानले जात आहे.

राज्यसभेपासून राज्यांच्या नेतृत्वापर्यंत राहुल गांधींचा प्रभाव

राज्यसभा निवडणुकांसाठी काँग्रेसने जाहीर केलेल्या उमेदवारांच्या यादीत राहुल गांधी यांच्या निकटवर्तीयांना मोठ्या प्रमाणावर स्थान देण्यात आले आहे. कर्नाटकमधून मल्लिकार्जुन खरगे, पवन खेडा आणि मन्सूर अली खान, मध्य प्रदेशमधून मीनाक्षी नटराजन, राजस्थानमधून नीरज डांगी, तामिळनाडूमधून प्रवीण चक्रवर्ती आणि झारखंडमधून प्रणव झा यांना उमेदवारी देण्यात आली आहे.

हे सर्व नेते राहुल गांधी यांच्या विचारधारेच्या जवळचे मानले जातात. पक्षातील संघटनात्मक काम, डेटा व्यवस्थापन, धोरणात्मक नियोजन आणि जनसंपर्क यामध्ये त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे.

राज्यांमध्ये नव्या नेतृत्वाला प्राधान्य

काँग्रेसशासित राज्यांमध्येही नेतृत्वबदलाची प्रक्रिया दिसून येत आहे. केरळमध्ये ज्येष्ठ नेत्यांऐवजी व्ही. डी. सतीशन यांना मुख्यमंत्रीपदाची जबाबदारी देण्यात आली. त्याचप्रमाणे कर्नाटकमध्ये दीर्घ चर्चेनंतर सिद्धरामय्या यांच्या जागी डी. के. शिवकुमार यांची मुख्यमंत्रीपदी निवड करण्यात आली.

तेलंगणामध्ये रेवंत रेड्डी यांच्याकडे नेतृत्व सोपविण्यात आले, तर हिमाचल प्रदेशात सुखविंदर सिंह सुक्खू यांच्यावर विश्वास दाखविण्यात आला. या सर्व नेत्यांकडे राहुल गांधी यांच्या नव्या नेतृत्वाच्या धोरणाचा भाग म्हणून पाहिले जाते.

संघटनात्मक पातळीवरही बदल

केवळ सरकारांमध्येच नव्हे, तर पक्ष संघटनेतही नव्या चेहऱ्यांना महत्त्व दिले जात आहे. जम्मू-काश्मीर, बिहार, पंजाब, मध्य प्रदेश, महाराष्ट्र आणि उत्तर प्रदेशसारख्या महत्त्वाच्या राज्यांमध्ये तुलनेने तरुण नेतृत्वाला जबाबदाऱ्या सोपविण्यात आल्या आहेत.

सैयद नसीर हुसेन, कृष्ण अल्लावरू, सप्तगिरी उलाका, जितू पटवारी, अमरिंदर सिंह राजा वडिंग, अजय राय आणि हर्षवर्धन सपकाल यांसारख्या नेत्यांना महत्त्वाच्या पदांवर संधी मिळाली आहे. हे सर्व नेते राहुल गांधी यांच्या संघटनात्मक प्रयोगाचा भाग मानले जातात.

'परिक्रमा'पेक्षा 'पराक्रम'ला महत्त्व

राहुल गांधी सातत्याने पक्षात चापलुसीपेक्षा मेहनत, संघर्ष आणि जनसंपर्काला महत्त्व मिळाले पाहिजे, असे सांगत आले आहेत. पक्षासाठी सातत्याने काम करणाऱ्या आणि भाजपविरोधात आक्रमक भूमिका घेणाऱ्या नेत्यांना आता राज्यसभा, संघटना आणि सत्तेतील महत्त्वाची पदे मिळू लागली आहेत.

पवन खेडा यांची राज्यसभेवर निवड ही त्याच धोरणाचे उदाहरण मानली जात आहे. पक्षासाठी सक्रियपणे काम करणाऱ्या कार्यकर्त्यांना आणि नेत्यांना पुढे आणण्याचा संदेश काँग्रेस नेतृत्वाने दिला आहे.

राहुल गांधींची छाप अधिक स्पष्ट

'भारत जोडो यात्रा'नंतर काँग्रेसच्या राजकारणात लक्षणीय बदल झाल्याचे दिसते. पूर्वी बंद दालनांमध्ये मर्यादित राहणारा पक्ष आता रस्त्यावर उतरून जनतेशी संवाद साधण्यावर भर देत आहे. आक्रमक आणि जनाधार असलेल्या नव्या नेतृत्वाला संधी देण्याची रणनीती अनेक राज्यांमध्ये दिसून येत आहे.

२००४ मध्ये युवक काँग्रेसच्या निवडणुकांपासून सुरू झालेली राहुल गांधी यांची संघटनात्मक सुधारणा आता मुख्य काँग्रेसच्या केंद्रस्थानी पोहोचल्याचे चित्र आहे. ज्येष्ठ नेत्यांचा अनुभव आणि नव्या पिढीची ऊर्जा यांचा समन्वय साधत काँग्रेस २०२९ च्या लोकसभा निवडणुकांच्या तयारीला लागल्याचे राजकीय विश्लेषकांचे मत आहे.

ठळक मुद्दे

• काँग्रेसमध्ये पिढीगत बदलाची प्रक्रिया वेगाने सुरू

• राहुल गांधींच्या निकटवर्तीयांना राज्यसभा आणि संघटनेत महत्त्व

• केरळ, कर्नाटक, तेलंगणा आणि हिमाचलमध्ये नव्या नेतृत्वाला संधी

• राज्य संघटनांमध्ये तरुण चेहऱ्यांना प्राधान्य

• 'पराक्रमाला संधी, चापलुसीला नाही' असा पक्षाचा संदेश

• २०२९ च्या निवडणुकांसाठी काँग्रेसची दीर्घकालीन रणनीती