आजच्या काळात भारतातील युवकांमध्ये एक प्रकारची राजकीय निराशा आणि असंतोष दिसून येत आहे. सोशल मीडियावर वारंवार अशी चर्चा ऐकायला मिळते
आजच्या काळात भारतातील युवकांमध्ये (Todays Youth) एक प्रकारची राजकीय निराशा आणि असंतोष दिसून येत आहे. सोशल मीडियावर वारंवार अशी चर्चा ऐकायला मिळते, की देशाचे नेतृत्व सक्षम आणि सुशिक्षित लोकांकडे नसून सत्तेची आणि लोकप्रियतेची खेळी करणाऱ्या लोकांकडे आहे. काहीजण तर असेही म्हणतात, की 'शिकलेले लोक सोशल मीडियावर चर्चा करत बसले आहेत आणि कमी शिक्षण असलेले लोक देश चालवत आहेत.' या विधानामागे केवळ भावनिक प्रतिक्रिया नाही, तर समाजातील काही गंभीर प्रश्नांचे प्रतिबिंबही आहे.
लोकशाही व्यवस्थेचे मूलभूत तत्त्व म्हणजे प्रत्येक नागरिकाला समान संधी. भारतात कोणताही प्रौढ नागरिक निवडणूक लढवू शकतो आणि जनतेच्या मतांवर निवडून येऊ शकतो. त्यामुळे शिक्षणाची पातळी किंवा बौद्धिक क्षमता ही निवडणुकीची अनिवार्य अट नसते.
भारतामध्ये निवडणुकीच्या विश्लेषणांमध्ये अनेक वेळा असे दिसते, की काही उमेदवारांवर खून, बलात्कार, अपहार यांसारखी गुन्हेगारी प्रकरणे प्रलंबित असतात. त्यामुळे युवकांमध्ये प्रश्न निर्माण होतो, की समाजात कायदा आणि नैतिकतेचे पालन करणाऱ्या लोकांना संधी कमी का मिळते ? जेव्हा एखादा गुन्हेगारी पृष्ठभूमी असलेला व्यक्ती सत्तेच्या पदावर पोहोचतो तेव्हा लोकशाहीच्या आदर्शावर प्रश्नचिन्ह निर्माण होते. अशा घटनांमुळे युवकांचा व्यवस्थेवरचा विश्वास कमी होतो.
भारतात उत्कृष्ट वैज्ञानिक, संशोधक आणि विचारवंत आहेत; परंतु त्यांचा प्रभाव राजकीय निर्णयप्रक्रियेत फारसा दिसत नाही. विज्ञान आणि तर्काधारित विचारांना धोरणनिर्मितीत अधिक महत्त्व मिळायला हवे, असे अनेक अभ्यासकांचे मत आहे.
सोशल मीडियाच्या वाढत्या प्रभावामुळे या असंतोषाला आणखी एक मंच मिळाला आहे. युवक (Todays Youth) आपले विचार, टीका आणि अनुभव खुलेपणाने मांडतात. कधी कधी या चर्चेत अतिशयोक्ती किंवा भावनिक प्रतिक्रिया असू शकतात; परंतु त्या समाजातील अस्वस्थतेचे लक्षणही असतात.
तथापि, या निराशेचे रूपांतर सकारात्मक कृतीत होणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. केवळ सोशल मीडियावर टीका करून व्यवस्था बदलत नाही. शिक्षित आणि जागरूक युवकांनी सार्वजनिक जीवनात सक्रिय सहभाग घेतला पाहिजे. राजकारण हे केवळ सत्तेचा खेळ नसून समाजसेवेचे एक महत्त्वाचे क्षेत्र आहे. जर सुशिक्षित आणि तर्कशुद्ध विचार करणारे लोक राजकारणापासून दूर राहिले, तर त्या जागी इतर लोक येणे स्वाभाविक आहे.
मतदारांची जागरूकता हीदेखील लोकशाहीच्या गुणवत्तेचा महत्त्वाचा घटक आहे. नागरिकांनी उमेदवारांच्या चारित्र्य, कामगिरी आणि धोरणांचा अभ्यास करून मतदान केले, तर राजकारणाची गुणवना सुधारू पारदर्शकता आणि न्यायव्यवस्थेची कार्यक्षमता या घटकांमुळे लोकशाही अधिक मजबूत होते.
आजच्या युवकांमध्ये (Todays Youth) निर्माण झालेली राजकीय निराशा ही केवळ समस्या नाही; ती परिवर्तनाची शक्यतादेखील आहे. इतिहासात अनेक वेळा युवकांच्या असंतोषातून मोठे सामाजिक बदल घडले आहेत. भारतासारख्या मोठ्या लोकशाही देशातही अशीच सकारात्मक ऊर्जा समाजाच्या प्रगतीसाठी वापरली जाऊ शकते.
शेवटी असे म्हणता येईल, की लोकशाही ही केवळ सरकारची व्यवस्था नसून नागरिकांच्या सहभागावर आधारलेली प्रक्रिया आहे. जर समाजातील सुशिक्षित, जागरूक आणि नैतिक मूल्यांवर विश्वास ठेवणारे लोक सार्वजनिक जीवनात सक्रिय झाले, तर लोकशाही अधिक सक्षम होईल. युवकांच्या प्रश्नांमधून आणि चर्चेतून निर्माण होणारी ही जागरूकता भारताच्या भविष्याला अधिक मजबूत आणि जबाबदार बनवू शकते.
- जगजीवन काळे
kalejagjeevan@gmail.com