गणेशोत्सव जवळ येताच डीजे, ध्वनिप्रदूषण आणि त्यावरील निर्बंधांचा वाद पुन्हा ऐरणीवर आला आहे. पुण्यातील नागरिक विद्यानंद बापट यांनी डीजे आणि लाऊडस्पीकरवरील निर्बंधांची मागणी केल्यानंतर या विषयाला अधिक तीव्र वळण मिळाले. बैठकीतील वादानंतर त्यांच्यावर झालेल्या हल्ल्याने अभिव्यक्तिस्वातंत्र्य, नागरिकांचे आरोग्य आणि कायद्याच्या समान अंमलबजावणीचे प्रश्नही पुढे आले आहेत. डीजेच्या वाढत्या आवाजामुळे लहान मुले, वृद्ध, रुग्ण आणि विद्यार्थ्यांना होणारा त्रास, वाहतूक कोंडी, पर्यावरणीय हानी आणि सक्तीच्या वर्गणीसारखे प्रश्न गंभीर आहेत. दुसरीकडे, अनेक मंडळे डीजेवरील सरसकट बंदीला विरोध करत असून, ध्वनिमर्यादा आणि वेळेचे बंधन पुरेसे असल्याचे सांगतात.
पुण्यातील नारायण पेठेत राहणारे विद्यानंद बापट हे नाव गेल्या काही दिवसांत महाराष्ट्रभर चर्चेत आले आहे. पुणे महानगरपालिकेच्या गणेशोत्सव पूर्वतयारी बैठकीत त्यांनी डीजे आणि लाऊडस्पीकरवर सरसकट बंदी घालण्याची मागणी अत्यंत आक्रमकपणे मांडली. सोलापूरच्या धर्तीवर पुण्यातही ध्वनिप्रदूषण आणि वाहतूक कोंडी टाळण्यासाठी डीजेवर अंकुश ठेवावा, अशी त्यांची स्पष्ट भूमिका होती. या भूमिकेमुळे गणेश मंडळांच्या कार्यकर्त्यांशी बैठकीतच त्यांचा तीव्र वाद झाला आणि अखेर त्यांना बैठकीतून बाहेर काढण्यात आले. ही घटना समाजमाध्यमांवर आणि वृत्तवाहिन्यांवर मोठ्या प्रमाणावर चर्चिली गेली, आणि बापट हे या विषयावरील वादाचा एक चेहरा बनले.
विद्यानंद बापट हे मूळचे परिवर्तनवादी विचारसरणीशी संबंधित असून, अंधश्रद्धा निर्मूलनासारख्या सामाजिक चळवळींमध्येही ते सक्रिय आहेत. डीजेबंदी हा त्यांचा एकमेव मुद्दा नाही; ध्वनिप्रदूषणासारख्या नागरी समस्येकडे त्यांनी सातत्याने लक्ष वेधले आहे. एका मुलाखतीत त्यांनी “माझ्या समाजातच मला आधी सुधारणा करायला हवी” अशी भूमिका मांडली होती, जी त्यांच्या प्रामाणिक हेतूविषयी बरेच काही सांगते. त्यांच्या भूमिकेला पाठिंबा देण्यासाठी नागरिकांनी पुढाकार घेतला असून, त्यांचा सत्कार करण्याचे आणि गौरवनिधी उभारण्याचेही नियोजन झाले आहे.
गंमत म्हणजे, डीजेविरोधातील हा आवाज केवळ बापट यांच्यापुरता मर्यादित राहिलेला नाही. भाजपच्या राज्यसभा खासदार मेधा कुलकर्णी यांनीही “हिंदुत्व खराब होता कामा नये, उत्सवांचे स्वरूप अश्लील होता कामा नये” अशी भूमिका मांडत डीजेवरील तीव्र संगीत, अश्लील गाणी आणि अनुचित हावभाव यांच्यावर आक्षेप घेतला. कोथरूडचे आमदार चंद्रकांत पाटील यांनीही अशाच स्वरूपाचे आवाहन केले होते. याउलट, अनेक गणेश मंडळांचे कार्यकर्ते आणि काही हिंदुत्ववादी गटांनी डीजेबंदीला विरोध दर्शवला असून, हा उत्सवाच्या परंपरेवरचा आणि मंडळांच्या उत्साहावरचा हस्तक्षेप असल्याचे मत व्यक्त केले आहे. मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनीही नागरिकांना गणेशोत्सव “सांस्कृतिकदृष्ट्या योग्य पद्धतीने” साजरा करण्याचे आवाहन केले आहे. यावरून एकाच विचारधारेतही डीजेच्या मुद्द्यावर स्पष्ट मतभेद असल्याचे दिसून येते काहींना तो सांस्कृतिक विकृतीचा भाग वाटतो, तर काहींना उत्सवाच्या पारंपरिक जल्लोषाचा अविभाज्य घटक.
हा वाद शाब्दिक पातळीवरून थेट हिंसाचारापर्यंत पोहोचला. ३ सप्टेंबर रोजी दुपारी टिळक रस्त्यावरील कशाळे चौकात बापट नागरिकांशी डीजेबाबत संवाद साधत असताना एका वृत्तवाहिनीशी बोलत असतानाच एका व्यक्तीने त्यांच्यावर हल्ला करून मारहाण केली. हल्लेखोर सीसीटीव्ही फुटेजमध्ये कैद झाला असून पुणे पोलिसांनी या घटनेची गंभीर दखल घेत तपास सुरू केला आहे. हल्ल्यानंतरही बापट यांनी “घटं भिन्द्यात् पटं छिन्द्यात्...” हा श्लोक उद्धृत करत आपली भूमिका सोडणार नसल्याचे स्पष्ट केले. या हल्ल्याचा राज्यभरातून निषेध होत आहे. हल्लेखोराची राजकीय किंवा वैचारिक पार्श्वभूमी पोलिसांनी अद्याप अधिकृतपणे जाहीर केलेली नाही, मात्र डीजेबंदीच्या मुद्द्यावर हिंदुत्ववादी गटांकडून झालेला आक्रमक विरोध पाहता, अनेकांनी या हल्ल्याला त्या टोकाच्या भूमिकेशी जोडले आहे. काहींनी याची तुलना १३ वर्षांपूर्वी पुण्यातच झालेल्या डॉ. नरेंद्र दाभोलकर यांच्या हत्येशी केली आहे .त्या प्रकरणातही तपासाअंती सनातन संस्थेशी संबंधित व्यक्तींना दोषी ठरवण्यात आले होते. मात्र बापट यांच्यावरील हल्ल्याचा तपास अद्याप प्राथमिक टप्प्यात असल्याने, हल्लेखोराची नेमकी ओळख आणि हेतू स्पष्ट होणे बाकी आहे. अशा घटनांमुळे विरोधी मत मांडणाऱ्या सामान्य नागरिकांवर हल्ले होणे ही अत्यंत गंभीर बाब असून, अशा प्रकरणांत तत्परतेने आणि निःपक्षपाती कारवाई होणे आवश्यक आहे , मग हल्लेखोर कोणत्याही विचारसरणीचा असो.
गणेशोत्सवाचे आजचे दुष्परिणाम
लोकमान्य टिळकांनी सुरू केलेला सार्वजनिक गणेशोत्सव मूळचा समाजजागृती आणि एकतेसाठीचा उपक्रम होता. मात्र आज डीजेच्या भिंतीसारख्या साऊंड सिस्टिममुळे शेकडो डेसिबल आवाज निर्माण होतो, जो कायदेशीर मर्यादेच्या कितीतरी पट अधिक असतो. यामुळे लहान मुले, वृद्ध, हृदयरुग्ण आणि गर्भवती महिलांना गंभीर त्रास होतो.
मिरवणुकांदरम्यान रस्ते तासन्तास अडवले जातात, रुग्णवाहिकांना मार्ग मिळत नाही. वेळेवर रुग्णवाहिका दवाखान्यात पोहोचू न शकल्याने रुग्णांचा मृत्यू झाल्याच्याही घटना घडल्या आहेत.
वर्गणीच्या नावाखाली सक्तीने पैसे गोळा करणे, मंडळांमधील अनावश्यक खर्चाची स्पर्धा यामुळे सर्वसामान्य कुटुंबांवर आर्थिक ताण येतो. धार्मिक उत्सवाच्या मूळ भावनेपेक्षा डीजेवरील अश्लील गाणी, बेभान नाचणे आणि नशापाणी यांचे प्रस्थ वाढल्याची तक्रार अनेक ठिकाणी होते.
पर्यावरणीय हानी : प्लास्टर ऑफ पॅरिसच्या मूर्ती आणि रासायनिक रंगांमुळे जलस्रोतांचे प्रदूषण होते, हा दुष्परिणाम डीजेच्या वादाइतकाच जुना आणि गंभीर आहे.
एकेकाळचे फायदे विसरून चालणार नाहीत
हे दुष्परिणाम खरे असले, तरी गणेशोत्सवाचे आणि डीजे संस्कृतीचेही काही सकारात्मक पैलू नाकारता येत नाहीत. टिळकांनी हा उत्सव सुरू केला तेव्हा त्यामागचा हेतू होता . जातिभेद विसरून समाजाला एकत्र आणणे, ब्रिटिश राजवटीविरोधात जनजागृती करणे आणि सार्वजनिक व्यासपीठावरून सामाजिक संदेश देणे. आजही अनेक मंडळे व्याख्यानमाला, रक्तदान शिबिरे, आरोग्य तपासणी शिबिरे यांसारखे उपक्रम राबवतात. डीजे आणि ढोल-ताशा पथकांमुळे तरुणांना सांघिक सहभागाची, कलेची आणि शिस्तीची संधी मिळते. उत्सवकाळात छोटे व्यावसायिक, मंडप व्यावसायिक, ध्वनि-प्रकाश व्यवस्था पुरवणारे, मूर्तिकार यांना मोठ्या प्रमाणावर रोजगार मिळतो. त्यामुळे प्रश्न “उत्सव हवा की नको” असा नसून “उत्सव कोणत्या मर्यादेत आणि कोणत्या पद्धतीने साजरा व्हावा” असा आहे.
बापट यांच्यासारख्या कार्यकर्त्यांची मागणी आहे की डीजे सर्वत्र बंद व्हावा — केवळ धार्मिक कार्यक्रमांपुरता नव्हे, तर राजकीय सभा, मिरवणुका आणि इतर सार्वजनिक कार्यक्रमांनाही समान ध्वनिनियम लागू व्हावेत, अशी त्यांची भूमिका आहे. सोलापूरसारख्या शहरांनी डीजेवर निर्बंध घालून हे व्यवहार्य असल्याचे दाखवून दिले आहे, असा त्यांचा युक्तिवाद आहे. मात्र दुसरीकडे, अनेक मंडळांचे म्हणणे आहे की सरसकट बंदीऐवजी डेसिबल मर्यादा, वेळेचे बंधन (उदा. रात्री १० पर्यंतच) आणि कठोर अंमलबजावणी हाच व्यवहार्य मार्ग आहे; पूर्ण बंदी घातल्यास परंपरा आणि उत्साहावर अन्याय होईल, तसेच त्यातून रोजगार गमावणाऱ्यांचेही नुकसान होईल. न्यायालयांनीही वेळोवेळी ध्वनिप्रदूषण नियंत्रण कायद्याच्या काटेकोर अंमलबजावणीचे आदेश दिले आहेत, पण प्रत्यक्षात अंमलबजावणी अनेकदा ढिसाळ राहते.
विद्यानंद बापट यांच्या आंदोलनाने आणि त्यानंतर त्यांच्यावर झालेल्या हल्ल्याने एका महत्त्वाच्या प्रश्नाला पुन्हा एकदा ऐरणीवर आणले आहे . उत्सवाचा उत्साह आणि नागरिकांचे आरोग्य, शांतता व अभिव्यक्तिस्वातंत्र्य यांच्यात समतोल कसा साधायचा? हा प्रश्न केवळ कायदा-सुव्यवस्थेचा नसून सामूहिक सामाजिक जबाबदारीचाही आहे. मतभेद कोणत्याही विषयावर असू शकतात, पण विरोधी मत मांडणाऱ्यावर हात उगारणे हे लोकशाही समाजाला शोभणारे नाही. मग तो हल्ला कोणत्याही विचारसरणीच्या नावाखाली झालेला असो. डीजेवर पूर्ण बंदी घालावी की नियमांचे काटेकोर पालन पुरेसे आहे, यावर मतभेद असले तरी ध्वनिप्रदूषण ही समस्या आहे आणि तिच्याकडे दुर्लक्ष करून चालणार नाही, यावर मात्र बहुतांश पक्ष सहमत दिसतात. पुढील गणेशोत्सवात याचे उत्तर काय मिळते, हे पाहणे औत्सुक्याचे ठरेल. तूर्तास इतकेच!
जयंत माईणकर
ज्येष्ठ पत्रकार
मो. ९८२१९१७१६३
