30 वर्षे नक्षलग्रस्त भागात आरोग्यसेवा; गोडबोले दांपत्याला पद्मश्री पुरस्कार

दंतेवाडाच्या नक्षलग्रस्त जंगलात गोडबोले दांपत्य बनले तारणहार

नवी दिल्ली (Padma Shri Award) : छत्तीसगडच्या नक्षलग्रस्त दंतेवाडा जिल्ह्यातील घनदाट जंगलात, जिथे रस्ते नाहीत, वीज नाही आणि मोबाईल नेटवर्कही नाही, तिथे एका दांपत्याने मानवसेवेचा आदर्श घालून दिला आहे. डॉ. रामचंद्र गोडबोले (Dr. Ramchandra Godbole) आणि त्यांच्या पत्नी सुनीता गोडबोले (Sunita Godbole) हे गेल्या 35-37 वर्षांपासून आदिवासी बांधवांसाठी आरोग्य, पोषण आणि जनजागृतीचे प्रतीक म्हणून कार्यरत आहेत. 25 मे 2026 रोजी राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू यांनी त्यांना पद्मश्री पुरस्कार प्रदान केला. हा सन्मान केवळ त्यांच्यासाठीच नव्हे, तर संपूर्ण बस्तर विभागासाठी अभिमानाची बाब आहे.

महाराष्ट्रापासून बस्तरपर्यंत, सेवेच्या प्रवासाची सुरुवात

डॉ. रामचंद्र त्रिंबक गोडबोले (Dr. Ramchandra Godbole) यांचा जन्म महाराष्ट्रातील सातारा जिल्ह्यात झाला. त्यांनी बी.ए.एम.एस. पदवी मिळवली. त्यांच्या सुरुवातीच्या काळात, ते नाशिकमधील वनवासी कल्याण आश्रमाच्या माध्यमातून आदिवासी सेवेत सहभागी होते. आयुर्वेदाच्या मुळाशी वाढलेल्या या तरुण डॉक्टरला शहराचे सुखसोयी सोडून दुर्गम भागात जायचे होते. सुनीता गोडबोले या महाराष्ट्रातील पुण्याच्या आहेत. त्यांनी समाजकार्यात पदव्युत्तर शिक्षण घेतले. लहानपणापासूनच त्यांच्या मनात सेवेची भावना रुजली होती. लग्नानंतर 1990 मध्ये त्यांनी एक नवीन मार्ग निवडला, छत्तीसगडमधील बस्तर-दांतेवाडा प्रदेश. त्यांच्या लग्नानंतर अवघ्या सहा दिवसांनी ते अबूझमाडजवळील बारसूर या दुर्गम भागात पोहोचले.

त्यावेळी बारसूरमधील एक क्लिनिक बंद होते. डॉ. गोडबोले (Dr. Ramchandra Godbole) यांनी ते पुन्हा सुरू केले. ते घनदाट जंगलाने वेढलेल्या एका साध्या दोन खोल्यांच्या घरात राहत होते. नक्षलग्रस्त भाग असल्याने त्यांच्यासमोर अनेक आव्हाने होती. सुरक्षेचा धोका, मूलभूत सुविधांचा अभाव आणि रुग्णांपर्यंत पोहोचण्यासाठी लांबचा प्रवास.

जंगलांमधील आरोग्य क्रांती:

डॉ. रामचंद्र गोडबोले (Dr. Ramchandra Godbole) हे आयुर्वेदिक औषधोपचारात तज्ञ आहेत. ते बारसूरमध्ये एक क्लिनिक चालवत होते, जिथे हजारो गंभीर रुग्णांवर उपचार केले जात. आदिवासी रुग्ण घनदाट जंगलातून लांबचा प्रवास करून येत असत. डॉक्टर स्वतः गावोगावी जाऊन वैद्यकीय शिबिरे आयोजित करत असत. 2012 नंतर, त्यांनी तात्पुरते क्लिनिक बंद केले आणि महिन्यातून तीन वेळा, प्रत्येक वेळी एका वेगळ्या गावात, फिरती क्लिनिक्स आणि नियमित शिबिरांची मालिका सुरू केली.

डॉ. सुनीता गोडबोले (Dr, Sunita Godbole) , ज्यांना स्थानिक लोक प्रेमाने "ताई" (बहीण) किंवा "मॅडम" म्हणत, त्यांनी एक समाजसेविका म्हणून उत्कृष्ट कामगिरी केली. त्यांनी गोंडी आणि हलबी भाषा शिकून लोकांशी थेट संपर्क साधला. या जोडप्याने मिळून 400-500 गावांपर्यंत पोहोचले. असा अंदाज आहे की त्यांनी 1,00,000 हून अधिक आदिवासी लोकांना पूर्णपणे मोफत किंवा नाममात्र शुल्कात उपचार पुरवले.

सामाजिक बदल: आरोग्यापलीकडचा प्रवास

त्यांचे कार्य औषधोपचाराच्या पलीकडे गेले. त्यांनी स्थानिक तरुणांना प्राथमिक आरोग्य कर्मचारी म्हणून प्रशिक्षित केले आणि शाळांमध्ये आरोग्य शिक्षण कार्यक्रम आयोजित केले. त्यांनी आदिवासी संस्कृतीचा आदर राखून आधुनिक आरोग्य ज्ञानाचा समावेश केला. वनवासी विकास समिती आणि बस्तर ग्रामीण आरोग्य सेवा प्रकल्पासारख्या उपक्रमांद्वारे त्यांनी याला संस्थात्मक स्वरूप दिले. याचे परिणाम स्पष्टपणे दिसत आहेत: अनेक गावांमध्ये मलेरियाच्या रुग्णांची संख्या कमी झाली आहे, मुलांचे पोषण सुधारले आहे आणि आजार होण्यापूर्वीच लोकांमध्ये त्याबद्दल जागरूकता वाढत आहे.

हे जोडपे सिद्ध करते की, समर्पित वृत्तीने सामान्य माणसेसुद्धा जंगलात प्रकाश आणू शकतात. या 35-37 वर्षांच्या समर्पणाने केवळ आरोग्य सेवाच पुरवल्या नाहीत, तर आशा, श्रद्धा आणि माणुसकीचा संदेशही पसरवला. "जेव्हा रुग्णालये लोकांपर्यंत पोहोचू शकत नाहीत, तेव्हा डॉक्टर त्यांच्यापर्यंत जातात."... ही गोडबोले दांपत्याची कहाणी आहे. भारतासारख्या विविधतेने नटलेल्या देशाला अशा हजारो अज्ञात नायकांची गरज आहे. (Padma Shri award) पद्मश्री 2026 पुन्हा एकदा सिद्ध करतो की, सरकार खऱ्या सेवेला ओळखते. दंतेवाडाच्या जंगलात राहणाऱ्या या दांपत्याला सलाम. त्यांचे हे समर्पण असेच टिकून राहो आणि नव्या पिढ्या ते पुढे नेत राहोत.