महाराष्ट्रात सुटे खाद्यतेल विक्रीवर मोठा निर्णय; भेसळ आढळल्यास ७ वर्षांपर्यंत तुरुंगवास

FDA आयुक्त तुकाराम मुंढे यांचा राज्यव्यापी आदेश; उत्पादकांपासून ऑनलाइन विक्रेत्यांपर्यंत संपूर्ण पुरवठा साखळीवर कारवाई

महाराष्ट्रात खाद्यतेलातील भेसळ आणि असुरक्षित विक्री पद्धतींना आळा घालण्यासाठी अन्न व औषध प्रशासनाने (FDA) कठोर पावले उचलली आहेत. FDAचे आयुक्त तुकाराम मुंढे यांनी राज्यभरात सुटे किंवा उघडे खाद्यतेल विकण्यास बंदी घालण्याचे निर्देश दिले आहेत. नियमांचे उल्लंघन झाल्यास प्रकरणाच्या स्वरूपानुसार कठोर दंडात्मक कारवाई केली जाणार असून, असुरक्षित खाद्यपदार्थाच्या प्रकरणात ७ वर्षांपर्यंत तुरुंगवास होऊ शकतो.

मुंढे यांनी गुरुवारी मुंबईत पत्रकार परिषद घेत खाद्यतेलाच्या सुरक्षिततेबाबत प्रशासनाची भूमिका स्पष्ट केली. खाद्यतेल नागरिकांच्या रोजच्या आहाराचा महत्त्वाचा भाग असल्याने त्याच्या गुणवत्तेशी कोणतीही तडजोड केली जाणार नसल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले. ग्राहकांनी उघडे तेल घेण्याऐवजी सीलबंद पॅकिंगमधील तेल खरेदी करावे, असे आवाहनही त्यांनी केले.

मोहरीच्या तेलाच्या भेसळीवर विशेष लक्ष

FDAच्या तपासणीत काही खाद्यतेल कंपन्या आवश्यक नोंदणी किंवा परवान्याशिवाय कार्यरत असल्याचे समोर आले आहे. काही ठिकाणी घोषित केलेल्या तेलामध्ये कमी किमतीचे आणि लेबलवर नमूद नसलेले तेल मिसळले जात असल्याचेही आढळले.

विशेषतः मोहरीच्या तेलामध्ये इतर तेलांचे अनधिकृत मिश्रण होत असल्याचे प्रशासनाच्या निदर्शनास आले आहे. मोहरीचे तेल शुद्ध असल्याचे घोषित केले असल्यास त्यात अन्य तेल मिसळण्यास परवानगी नाही. त्यामुळे अशा प्रकारांवर कठोर अंमलबजावणी केली जाणार आहे.

FDAचा हा निर्णय केवळ किरकोळ दुकानदारांपुरता मर्यादित नाही. तेल एक्स्पेलर युनिट, उत्पादक, पॅकिंग युनिट, वितरक, घाऊक विक्रेते, किरकोळ विक्रेते तसेच ऑनलाइन विक्रेते या संपूर्ण पुरवठा साखळीवर नियम लागू करण्यात आले आहेत.

तपासणीत अनेक प्रकारचे नियमभंग

राज्यातील पाहणीदरम्यान खाद्यतेलाच्या व्यवसायात विविध प्रकारच्या अनियमितता आढळल्याचे FDAने नमूद केले आहे. यामध्ये वैध परवान्याशिवाय व्यवसाय करणे, चुकीच्या Kind of Business (KoB) श्रेणीखाली काम करणे, स्वस्त तेलाचे अनधिकृत मिश्रण करणे आणि निकृष्ट दर्जाचे तेल बाजारात आणणे यांचा समावेश आहे.

याशिवाय निर्धारित मर्यादेपेक्षा जास्त अॅसिड व्हॅल्यू आणि औद्योगिक ट्रान्स-फॅट असलेले तेल विकणे, मोहरीच्या तेलाचे अनधिकृत ब्लेंडिंग, वास्तविक उत्पादनाचा स्रोत व तारीख लपविण्यासाठी लेबल बदलणे, मुदत संपण्याच्या जवळ आलेले तेल पुन्हा पॅक करणे आणि अन्नासाठी योग्य नसलेल्या पॅकेजिंगचा वापर करणे असे प्रकारही आढळले आहेत.

रसायनांच्या जुन्या कंटेनरचा वापर टाळण्याचे निर्देश

खाद्यतेलासाठी वापरल्या जाणाऱ्या कंटेनरच्या गुणवत्तेबाबतही FDAने स्पष्ट निर्देश दिले आहेत. यापूर्वी मिनरल ऑइल, ल्युब्रिकंट, पेंट किंवा इतर रसायने ठेवण्यासाठी वापरलेले डबे किंवा कंटेनर खाद्यतेलाच्या पॅकिंगसाठी वापरता येणार नाहीत.

स्पॉट-वेल्डेड कॅनमधून धातूचे दूषण होण्याची शक्यता असते. तसेच गंजलेले, तडे गेलेले किंवा अयोग्य पद्धतीने टिन केलेले भांडे वापरल्यास खाद्यपदार्थ मानवी सेवनासाठी अयोग्य ठरू शकतो. त्यामुळे सिंगल-यूज टिन कॅनचा पुन्हा खाद्यपदार्थांच्या पॅकिंगसाठी वापर करण्यासही मनाई आहे.

वारंवार गरम केलेल्या तेलाबाबतही FDAचा इशारा

हॉटेल आणि खाद्य व्यवसायांमध्ये वापरलेले तेल पुन्हा पुन्हा गरम करण्याच्या प्रकाराकडेही FDAने लक्ष वेधले आहे. तेल वारंवार उच्च तापमानाला गरम केल्याने Total Polar Compounds (TPC), ट्रान्स-फॅटी अॅसिड्स, अॅल्डिहाइड्स आणि अन्य घातक संयुगे तयार होऊ शकतात.

अशा घटकांच्या सेवनामुळे रक्तातील लिपिड्सशी संबंधित समस्या, अॅथेरोस्क्लेरोसिस, उच्च रक्तदाब तसेच यकृत आणि मूत्रपिंडाच्या नुकसानीचा धोका वाढू शकतो. काही हानिकारक संयुगांचा कर्करोगाच्या जोखमीशीही संबंध असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.

FDAच्या निकषानुसार २५ टक्क्यांपेक्षा अधिक TPC असलेले तेल वापरण्यास मनाई आहे, तर ताज्या तेलातील TPCचे प्रमाण १५ टक्क्यांपेक्षा जास्त नसावे. वापरलेले तेल अधिकृत RUCO (Repurpose Used Cooking Oil) संकलकांकडे देणे आवश्यक आहे. एकदा वापरलेले तेल पुन्हा खाद्यसाखळीत आणता येणार नाही.

उल्लंघन करणाऱ्यांना दंडासह कठोर शिक्षा

Food Safety and Standards Act, 2006 अंतर्गत नियमांचे उल्लंघन झाल्यास संबंधित प्रकरणानुसार कारवाई केली जाईल.

असुरक्षित खाद्यपदार्थाच्या प्रकरणात ७ वर्षांपर्यंत तुरुंगवास आणि दंड होऊ शकतो. निकृष्ट दर्जाच्या तेलासाठी ₹५ लाखांपर्यंत, चुकीचे किंवा दिशाभूल करणारे लेबल असलेल्या तेलासाठी ₹३ लाखांपर्यंत, तर भेसळकारक पदार्थ जवळ बाळगल्यास ₹१० लाखांपर्यंत दंड होऊ शकतो.

वैध परवान्याशिवाय खाद्यतेलाचा व्यवसाय केल्यास ₹१० लाखांपर्यंत, तर भ्रामक जाहिराती केल्यास ₹१० लाखांपर्यंत दंड होऊ शकतो.

कंपनीच्या माध्यमातून नियमभंग झाल्यास संबंधित संचालक, भागीदार आणि व्यवस्थापकांचीही वैयक्तिक जबाबदारी निश्चित केली जाणार आहे. परिस्थितीनुसार सुधारणा नोटीस बजावणे, परवाना निलंबित करणे किंवा परवाना रद्द करण्याची कारवाईही केली जाऊ शकते.

ग्राहकांनी सीलबंद तेलच खरेदी करण्याचे आवाहन

FDAने नागरिकांना सुटे खाद्यतेल टाळण्याचे आवाहन केले आहे. तेल खरेदी करताना पॅकेटवरील लेबल, बॅच नंबर, पॅकिंगची तारीख आणि 'Best Before' तारीख तपासावी.

जुन्या, गंजलेल्या किंवा पूर्वी वापरलेल्या कंटेनरमध्ये विकले जाणारे तेल घेऊ नये. खरेदीची पावती किंवा टॅक्स इनव्हॉइस मागून घ्यावा, असेही प्रशासनाने सांगितले आहे.

मिश्र खाद्यतेल खरेदी करताना AGMARK चिन्ह आणि त्यामध्ये वापरलेल्या विविध तेलांचे प्रमाण तपासण्याचा सल्ला देण्यात आला आहे. 'Super-Refined' किंवा 'Double-Refined' यांसारख्या आकर्षक दाव्यांवर केवळ विश्वास न ठेवता लेबलवरील अधिकृत माहिती तपासावी.

घरगुती वापरातही तेल वारंवार गरम करून पुन्हा वापरणे टाळावे, असे FDAने स्पष्ट केले आहे.

या आदेशामुळे महाराष्ट्रातील खाद्यतेल क्षेत्रात उत्पादनापासून पॅकिंग, वितरण, किरकोळ विक्री आणि ऑनलाइन विक्रीपर्यंत संपूर्ण पुरवठा साखळीवर एकसमान आणि अधिक कडक अंमलबजावणी होणार आहे. FDAच्या सर्व क्षेत्रीय अधिकाऱ्यांना या आदेशाची प्रभावी, एकसमान आणि जोखमीच्या आधारे अंमलबजावणी करण्याचे निर्देश देण्यात आले आहेत.