नेपाळमध्ये मृतदेहांचं संकट; आशा कायम, पण ओळख कठीण..

मृतदेह दफन, ओळखीसाठी DNA तपासणी

काठमांडू (Nepal Flood) : नेपाळमध्ये 26 ऑगस्ट रोजी झालेल्या भीषण हिमनदी दुर्घटनेनंतर आलेल्या महापुराने आणि भूस्खलनाने मोठ्या प्रमाणावर हाहाकार माजवला आहे. या आपत्तीनंतर शेकडो मृतदेह नदीच्या प्रवाहातून आणि ढिगाऱ्यांमधून बाहेर काढण्यात आले आहेत. मात्र, मृतदेहांची संख्या मोठी, अनेक मृतदेहांची ओळख पटलेली नसणे आणि शवागारांची क्षमता संपल्याने प्रशासनासमोर अभूतपूर्व संकट निर्माण झाले आहे. परिणामी, नेपाळमध्ये काही अज्ञात मृतदेहांवर अंत्यसंस्कार करण्याऐवजी तात्पुरते दफन करण्याचा निर्णय घेण्यात आला आहे.

विशेष म्हणजे नेपाळ हा हिंदूबहुल देश असून हिंदू समाजात मृतदेहावर अंत्यसंस्कार करण्याची परंपरा आहे. त्यामुळे मृतदेह दफन करण्याचा निर्णय चर्चेचा विषय ठरला आहे. मात्र, हा धार्मिक परंपरेत बदल करण्याचा निर्णय नसून आपत्कालीन परिस्थितीतील व्यवस्थापनाचा उपाय असल्याचे प्रशासनाकडून स्पष्ट करण्यात आले आहे. 

मृतदेहांवर अंत्यसंस्काराऐवजी दफन का?

महापुरानंतर मोठ्या प्रमाणावर मृतदेह सापडू लागले. त्यापैकी अनेक मृतदेहांची ओळख तातडीने पटवता आली नाही. काही मृतदेह गंभीररीत्या खराब झाले असून उष्णता आणि आर्द्रतेमुळे त्यांचे विघटनही वेगाने सुरू झाले. दुसरीकडे, रुग्णालये आणि शवागारांमध्ये मृतदेह ठेवण्यासाठी पुरेशी जागा उपलब्ध राहिली नाही. काही ठिकाणी तात्पुरत्या शवागारांचीही क्षमता संपली. अशा परिस्थितीत मृतदेह दीर्घकाळ साठवून ठेवणे आरोग्याच्या दृष्टीनेही धोकादायक ठरू शकते. त्यामुळे प्रशासनाने अज्ञात मृतदेहांना तात्पुरते दफन करण्याचा मार्ग स्वीकारला. यामागचा उद्देश मृतदेहांची ओळख कायमची नष्ट करणे नसून, भविष्यात ओळख पटल्यास कुटुंबीयांना मृतदेह मिळवून देता यावा हा आहे.

दफन करण्यापूर्वी DNA नमुने, ओळखचिन्हांची नोंद

प्रशासन या प्रक्रियेत प्रत्येक मृतदेहाची स्वतंत्र नोंद ठेवत आहे. दफन करण्यापूर्वी मृतदेहाचे DNA नमुने घेतले जात आहेत. याशिवाय मृतदेहाचे छायाचित्र, कपडे, दागिने, टॅटू किंवा शरीरावरील इतर ओळखचिन्हांची नोंद केली जात आहे. प्रत्येक मृतदेहाला एक स्वतंत्र ओळख क्रमांक देण्यात येत आहे. मृतदेह ज्या ठिकाणी दफन करण्यात आला आहे, त्या ठिकाणाचीही नोंद केली जात आहे. काही अहवालांनुसार कबरींचे GPS लोकेशनही नोंदवले जात आहे. त्यामुळे भविष्यात एखाद्या कुटुंबीयाचा DNA नमुना मृतदेहाच्या नमुन्याशी जुळल्यास संबंधित मृतदेह नेमका कुठे दफन केला आहे, हे शोधणे शक्य होणार आहे. 

कबरीही ठरावीक पद्धतीने तयार

ही दफन प्रक्रिया पारंपरिक सामूहिक कबरीप्रमाणे बेवारस पद्धतीने केली जात नाही. भविष्यात मृतदेह बाहेर काढण्याची गरज भासू शकते, हे लक्षात घेऊन कबरींची रचना केली जात आहे. मिळालेल्या माहितीनुसार, दफनासाठी सुमारे 1.5 मीटर खोल खड्डे तयार केले जात असून मृतदेहांमध्ये सुमारे 40 सेंटीमीटर अंतर ठेवले जात आहे. यामुळे DNA नमुन्यांचे मिश्रण होण्याचा धोका कमी होण्यास मदत होऊ शकते आणि भविष्यात विशिष्ट मृतदेह बाहेर काढण्याची प्रक्रिया सुलभ होऊ शकते. 

मृतदेह सुमारे 200 किलोमीटर दूर नेण्याची वेळ

पूरग्रस्त भागातील परिस्थिती अत्यंत गंभीर असल्याने काही मृतदेह चितवन जिल्ह्यातील देवघाट परिसरात नेऊन दफन करण्यात आले आहेत. रासुवा परिसरातील दुर्घटनेनंतर त्रिशूली नदीच्या प्रवाहातून मोठ्या प्रमाणावर मृतदेह खाली वाहून आले. चितवनमध्ये मोठ्या संख्येने मृतदेह पोहोचल्याने तेथील रुग्णालये आणि शवागारांवरही मोठा ताण निर्माण झाला. रॉयटर्सच्या वृत्तानुसार, चितवनमध्ये काही मृतदेह दफन करण्यात आले असून पुढील मृतदेहांवरही अशीच प्रक्रिया करण्याची तयारी करण्यात आली होती.

100 हून अधिक मृतदेहांचे दफन

आपत्तीच्या सुरुवातीच्या काळात चितवनमध्ये ओळख न पटलेल्या सुमारे 100 मृतदेहांचे तात्पुरते दफन करण्यात आले. त्यानंतर आणखी मृतदेहांसाठीही जागा तयार करण्यात आली. एका टप्प्यावर सुमारे 100 मृतदेह तात्पुरत्या खड्ड्यांमध्ये दफन करण्यात आले होते आणि आणखी मृतदेहांसाठी व्यवस्था केली जात होती. 

कुटुंबीयांमध्ये संताप आणि अस्वस्थता

मृतदेहांवर पारंपरिक अंत्यसंस्कार न करता दफन करण्यात येत असल्याने नेपाळमध्ये काही नागरिक आणि कुटुंबीयांनी चिंता व्यक्त केली आहे. हिंदू परंपरेनुसार मृतदेहावर अंत्यसंस्कार करणे महत्त्वाचे मानले जाते. त्यामुळे आपल्या नातेवाईकाचा मृतदेह दफन केला जाईल, ही कल्पनाच अनेक कुटुंबांसाठी भावनिकदृष्ट्या अत्यंत वेदनादायक आहे. मात्र प्रशासनाचे म्हणणे आहे की, सध्याची प्रक्रिया ही अंतिम धार्मिक अंत्यविधी नसून तात्पुरती आपत्कालीन व्यवस्था आहे. मृत व्यक्तीची ओळख पटल्यास मृतदेह कुटुंबीयांच्या ताब्यात देण्यात येईल आणि त्यांना त्यांच्या धार्मिक परंपरेनुसार अंत्यसंस्कार करता येतील.

मृतांच्या संख्येत वाढ

या आपत्तीची व्याप्ती दिवसेंदिवस स्पष्ट होत आहे. हिमनदी कोसळल्यानंतर आलेल्या अचानक पुरामुळे नेपाळमधील अनेक भागांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर विध्वंस झाला. रॉयटर्सच्या 3 सप्टेंबरच्या वृत्तानुसार, 1,200 पेक्षा अधिक जणांचा मृत्यू झाला असून 4,200 हून अधिक नागरिक अद्याप बेपत्ता आहेत. बेपत्ता व्यक्तींमध्ये जलविद्युत प्रकल्पांमध्ये काम करणाऱ्या कामगारांची संख्या मोठी आहे. मृतांचा आकडा 1,252 पर्यंत पोहोचला होता, तर 4,200 पेक्षा अधिक लोक बेपत्ता होते. त्यामुळे मृतदेहांची ओळख पटवणे आणि बेपत्ता नागरिकांचा शोध घेणे हे प्रशासनासमोरील दोन मोठे प्रश्न बनले आहेत.

'Missing Wall' वर नातेवाईकांची गर्दी

राजधानी काठमांडूमधील त्रिभुवन विद्यापीठाच्या शिक्षण रुग्णालयात अज्ञात मृतदेह आणि बेपत्ता व्यक्तींची छायाचित्रे लावून माहिती गोळा केली जात आहे. आपले नातेवाईक जिवंत आहेत की मृत, याचा शोध घेण्यासाठी अनेक कुटुंबीय दररोज या ठिकाणी येत आहेत. काही जण छायाचित्रे, कपडे, टॅटू किंवा इतर ओळखचिन्हांच्या आधारे आपल्या नातेवाईकाचा शोध घेत आहेत. 

DNA तपासणीमुळे मिळणार आशेचा किरण

मृतदेहाची ओळख चेहऱ्यावरून पटत नसल्यास DNA चाचणी महत्त्वाची ठरत आहे. मृत व्यक्तीच्या शरीरातून घेतलेला DNA नमुना आणि बेपत्ता व्यक्तीच्या जवळच्या नातेवाईकाचा DNA नमुना यांची तुलना करून ओळख निश्चित करण्याचा प्रयत्न केला जात आहे. यामुळे सध्या नाव नसलेल्या मृतदेहांना भविष्यात ओळख मिळण्याची शक्यता कायम आहे. एकदा DNA जुळल्यास प्रशासनाच्या नोंदीतील ओळख क्रमांक आणि दफनस्थळाच्या माहितीच्या आधारे संबंधित मृतदेह शोधता येईल. त्यानंतर तो कुटुंबीयांच्या ताब्यात देऊन त्यांच्या धार्मिक परंपरेनुसार अंतिम संस्कार करण्याची प्रक्रिया करता येणार आहे. 

अनेक कुटुंबांना नाही मिळाले मृतदेह

या आपत्तीचे आणखी एक दुर्दैवी चित्र म्हणजे हजारो नागरिक अद्याप बेपत्ता आहेत. काही कुटुंबांना आपल्या नातेवाईकांचा मृतदेह मिळालेला नाही. त्यामुळे अनेकांना पारंपरिक अंत्यसंस्कार करणेही शक्य झालेले नाही. काही कुटुंबांनी अशा परिस्थितीत प्रतीकात्मक अंत्यविधी करण्यास सुरुवात केली आहे. काठमांडूमध्ये काही हिंदू कुटुंबांनी 'कुशा' गवतापासून प्रतीकात्मक प्रतिकृती तयार करून धार्मिक विधी केले आहेत. मृतदेह सापडत नसलेल्या कुटुंबांसाठी हा विधी मानसिक आणि धार्मिक आधार देण्याचा प्रयत्न मानला जात आहे.

बचावकार्य अद्याप सुरू

दरम्यान, नेपाळमध्ये बचाव आणि शोधमोहीम सुरूच आहे. पूर, भूस्खलन आणि उद्ध्वस्त झालेले रस्ते यामुळे अनेक दुर्गम भागात पोहोचणे अत्यंत कठीण झाले आहे. जलविद्युत प्रकल्पांमधील बोगद्यांमध्ये अडकलेल्या कामगारांचा शोध घेण्यासाठी विशेष प्रयत्न सुरू आहेत. भारत, चीन आणि इतर देशांतील तज्ज्ञ आणि बचाव पथकेही मदतीसाठी सहभागी झाली आहेत. 

हा धार्मिक बदल नाही, तर आपत्तीतील अगतिकता

नेपाळमध्ये मृतदेह दफन करण्याची सध्याची प्रक्रिया पाहता हा प्रश्न केवळ धार्मिक परंपरेपुरता मर्यादित राहत नाही. एका बाजूला मृत व्यक्तींना त्यांच्या परंपरेनुसार अंतिम संस्कार मिळावेत, अशी कुटुंबीयांची इच्छा आहे; तर दुसऱ्या बाजूला प्रशासनासमोर हजारो मृतदेह, मर्यादित शवागार व्यवस्था, वेगाने होणारे मृतदेहांचे विघटन आणि हजारो बेपत्ता नागरिकांचा शोध ही मोठी आव्हाने आहेत.

त्यामुळे सध्याचे दफन हे अंतिम संस्काराचा पर्याय नसून, मृतदेहांची ओळख आणि जतन करण्यासाठी केलेली तात्पुरती आपत्कालीन व्यवस्था असल्याचे चित्र स्पष्ट होते. भविष्यात DNA तपासणी किंवा अन्य पुराव्यांद्वारे ओळख पटल्यास मृतदेह कुटुंबीयांना देऊन पारंपरिक अंत्यसंस्कार करण्याचा मार्ग खुला ठेवण्यात आला आहे. नेपाळसमोरील खरी शोकांतिका केवळ मृतांची संख्या नाही; तर हजारो कुटुंबे अजूनही आपल्या माणसांचा शोध घेत आहेत आणि अनेकांना आपल्या प्रियजनांचा शेवटचा निरोपही देता आलेला नाही.