अमेरिकेने भारताला परत केली प्राचीन मूर्ती आणि कलाकृती

कोट्यवधी रुपयांच्या 657 प्राचीन कलाकृती

नवी दिल्ली/ वाशिंग्टन (Indian Antiquities) : अमेरिकेने भारताला 657 प्राचीन कलाकृती परत केल्या आहेत, ज्यांची किंमत अंदाजे 14 दशलक्ष अमेरिकी डॉलर्स (अंदाजे 133.55 कोटी भारतीय रुपये) आहे. मॅनहॅटनचे जिल्हा वकील अल्विन ब्रॅग यांनी न्यूयॉर्कमध्ये ही घोषणा केली. भारताच्या सांस्कृतिक वारशासाठी ही एक मोठी उपलब्धी मानली जात आहे. कुख्यात कला विक्रेता सुभाष कपूर आणि दोषी ठरलेली तस्कर नॅन्सी वायनर यांच्यासह अनेक मोठ्या अवैध तस्करी नेटवर्कच्या तपासाअंती या (indian Ancient Sculpture) प्राचीन कलाकृती जप्त करण्यात आल्या. या कलाकृती भारताला सुपूर्द करण्याचा सोहळा न्यूयॉर्कमधील भारतीय वाणिज्य दूतावासात पार पडला, जिथे समुपदेशक राजलक्ष्मी कदम उपस्थित होत्या.

सर्वात विशेष अवलोकितेश्वराची मूर्ती

परत केलेल्या वस्तूंपैकी सर्वात महत्त्वपूर्ण वस्तू म्हणजे अवलोकितेश्वराची कांस्य मूर्ती, जिची किंमत अंदाजे 2 दशलक्ष अमेरिकी डॉलर्स (अंदाजे 197 दशलक्ष भारतीय रुपये) आहे. ही मूर्ती दुहेरी कमळाच्या आसनावर विसावलेली असून, त्यात सिंहांनी सुशोभित केलेल्या सिंहासनावर बसलेली एक आकृती दर्शविली आहे. शिलालेखानुसार, ही (indian Ancient Sculpture) मूर्ती छत्तीसगडमधील आधुनिक रायपूरजवळच्या सिसूर गावातील शिल्पकार द्रोणादित्य यांनी तयार केली होती.

संग्रहालयातून चोरीला गेली आणि अमेरिकेत पोहोचली

ही (indian Ancient Sculpture) अवलोकितेश्वराची मूर्ती 1939 मध्ये लक्ष्मण मंदिराच्या जवळ सापडलेल्या कांस्य मूर्तींच्या मोठ्या संग्रहाचा एक भाग होती. 1952 पर्यंत ती रायपूरमधील महंत घासीदास स्मारक संग्रहालयात ठेवलेली होती. तथापि, 1982 पर्यंत ती तेथून चोरली गेली आणि अमेरिकेत तस्करी करून आणली गेली. 2014पर्यंत ती न्यूयॉर्कमधील एका खाजगी संग्रहात होती. नंतर, 2025 मध्ये, मॅनहॅटन जिल्हा अभियोक्ता कार्यालयाने ती जप्त केली.

नृत्य करणाऱ्या गणेशाची मूर्तीही मिळाली परत

भारतात परत आलेली दुसरी महत्त्वपूर्ण कलावस्तू म्हणजे 'नृत्य करणाऱ्या गणेशाची' वाळूच्या दगडातील मूर्ती. 2000 साली सुभाष कपूरचा साथीदार रणजित कंवर याने मध्य प्रदेशातील एका मंदिरातून ही मूर्ती चोरली होती. दोषी ठरलेला तस्कर वामन घिया याने नंतर ती न्यूयॉर्कमधील गॅलरी मालक डॉरिस वायनर यांना विकली.

खोट्या इतिहासाच्या आधारे मूर्तीची विक्री

2012 मध्ये डॉरिस वायनर यांच्या मृत्यूनंतर, त्यांची मुलगी नॅन्सी वायनर, जिला नंतर (indian Ancient Sculpture) पुरातन वस्तूंच्या तस्करीसाठी दोषी ठरवण्यात आले, तिने या गणेश मूर्तीसाठी एक खोटा इतिहास रचला. तिने ही मूर्ती क्रिस्टीज न्यूयॉर्ककडे लिलावासाठी दिली, जिथे ती विकली गेली. ती एका खाजगी खरेदीदाराने विकत घेतली, ज्याने या वर्षाच्या सुरुवातीला ती मॅनहॅटन जिल्हा ॲटर्नी कार्यालयाकडे सुपूर्द केली.

बुद्धाची मूर्तीही विशेष

तिसरी महत्त्वपूर्ण कलावस्तू म्हणजे बुद्धाची लाल वाळूच्या दगडातील मूर्ती. यात (indian Ancient Sculpture) बुद्ध आपला उजवा हात 'अभय मुद्रा' मध्ये उंचावलेले दाखवले आहेत, जी मुद्रा संरक्षण आणि जतनाचे प्रतीक मानली जाते. मूर्तीचे गुडघ्याखालील पाय तुटलेले आहेत आणि डोक्यामागील प्रभामंडळही अपूर्ण आहे. उत्तर भारतातून लूटमार होत असताना हे नुकसान झाले असावे, असे मानले जाते.

$7.5 दशलक्ष मूल्य, ATU ची प्रमुख कामगिरी

या (indian Ancient Sculpture) बुद्ध मूर्तीचे मूल्य अंदाजे $7.5 दशलक्ष आहे. कुख्यात व्यापारी सुभाष कपूरने याची न्यूयॉर्कमध्ये तस्करी केली होती. नंतर पुरातन वस्तू तस्करी युनिटने (ATU) कपूरच्या न्यूयॉर्कमधील साठवणुकीच्या जागेतून ती जप्त केली. ATU ने आतापर्यंत US$ 485 दशलक्ष पेक्षा जास्त किमतीच्या 6,200 हून अधिक सांस्कृतिक वस्तू हस्तगत केल्या आहेत. यामध्ये दुर्मिळ पुस्तके, शिल्पे, पुरातन कलाकृती आणि अवशेष यांचा समावेश आहे. यापैकी 5900 हून अधिक वस्तू ३६ देशांना परत करण्यात आल्या आहेत. या युनिटने सांस्कृतिक मालमत्तेच्या गुन्ह्यांसाठी 18 जणांना दोषी ठरवले आहे, तर इतर सात कथित तस्करांचे प्रत्यार्पण प्रलंबित आहे.